Chẩn đoán lao không dựa vào một xét nghiệm duy nhất.
Nó là sự kết hợp giữa triệu chứng, khám lâm sàng, hình ảnh và xét nghiệm tìm vi khuẩn.
Xét nghiệm đờm — quan trọng nhất
Với lao phổi, đây là xét nghiệm cốt lõi vì nó tìm trực tiếp vi khuẩn lao.
Các loại xét nghiệm trên mẫu đờm
Soi đờm trực tiếp
- Nhuộm mẫu đờm và soi dưới kính hiển vi.
- Nhanh, rẻ, làm được ở tuyến cơ sở.
- Nhưng độ nhạy hạn chế — cần lượng vi khuẩn đủ nhiều mới thấy.
Xét nghiệm sinh học phân tử
- Tìm vật liệu di truyền của vi khuẩn lao.
- Cho kết quả nhanh — thường trong ngày.
- Độ nhạy cao hơn soi đờm.
- Còn cho biết có kháng với một số thuốc hay không — điều này rất quan trọng.
Đây là bước tiến lớn trong chẩn đoán lao và hiện được dùng rộng rãi trong chương trình chống lao.
Nuôi cấy
- Nuôi vi khuẩn trong môi trường đặc biệt.
- Mất nhiều tuần vì vi khuẩn lao sinh sản rất chậm.
- Nhưng cho kết quả chính xác nhất.
- Cho biết vi khuẩn nhạy hay kháng với từng loại thuốc — gọi là kháng sinh đồ.
Vì thời gian chờ dài, nuôi cấy thường được làm song song chứ không phải để chờ mới bắt đầu điều trị.
Lấy mẫu đờm đúng cách — phần rất quan trọng
Chất lượng mẫu ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả.
Vấn đề phổ biến nhất: người bệnh nộp nước bọt thay vì đờm.
Cách lấy đúng
- Tốt nhất vào buổi sáng sớm, ngay sau khi ngủ dậy — lúc đờm tích tụ nhiều nhất.
- Súc miệng bằng nước sạch trước, không dùng nước súc miệng có sát khuẩn.
- Hít thật sâu vài lần.
- Ho mạnh từ sâu trong ngực để đưa đờm lên.
- Nhổ vào lọ đựng mẫu.
- Đậy kín nắp.
- Nộp cho cơ sở y tế theo hướng dẫn.
Lưu ý
- Đờm là chất đặc, nhầy, từ phổi lên — không phải nước bọt trong.
- Lấy mẫu ở nơi thoáng, ngoài trời hoặc gần cửa sổ — tránh lây cho người khác.
- Rửa tay sau khi lấy mẫu.
- Nếu khó khạc đờm, nói với nhân viên y tế — có cách hỗ trợ.
- Thường cần lấy nhiều mẫu ở các thời điểm khác nhau.
Chụp X-quang phổi
Cho biết gì
- Có tổn thương ở phổi không.
- Vị trí và mức độ tổn thương.
- Có biến chứng gì không.
Giới hạn
X-quang không khẳng định được đó là lao.
Nhiều bệnh khác cũng gây tổn thương trên phim.
Vì vậy X-quang thường được dùng để:
- Sàng lọc ban đầu.
- Đánh giá mức độ tổn thương.
- Theo dõi trong quá trình điều trị.
Nhưng chẩn đoán xác định dựa vào việc tìm thấy vi khuẩn.
Các xét nghiệm khác
Xét nghiệm tìm nhiễm lao tiềm ẩn
Có các xét nghiệm cho biết cơ thể đã từng tiếp xúc với vi khuẩn lao.
Nhưng chúng không phân biệt được lao tiềm ẩn với lao đang hoạt động — đây là điểm quan trọng, sẽ nói kỹ ở chuyên mục lao tiềm ẩn.
Xét nghiệm máu
Không chẩn đoán được lao, nhưng giúp đánh giá tình trạng chung và chuẩn bị cho việc dùng thuốc — đặc biệt là chức năng gan.
Các xét nghiệm cho lao ngoài phổi
Tuỳ vị trí: lấy dịch, sinh thiết mô, chụp hình ảnh chuyên sâu.
Sẽ nói ở chuyên mục lao ngoài phổi.
Hiểu kết quả
Nếu tìm thấy vi khuẩn
Chẩn đoán xác định. Bắt đầu điều trị theo phác đồ.
Nếu xét nghiệm cho biết có kháng thuốc — phác đồ sẽ khác.
Nếu không tìm thấy vi khuẩn
Kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn lao.
Lý do:
- Lượng vi khuẩn có thể ít, dưới ngưỡng phát hiện.
- Mẫu đờm có thể không đạt chất lượng.
- Một số dạng lao khó tìm thấy vi khuẩn trong đờm.
Trong trường hợp này, bác sĩ sẽ:
- Kết hợp triệu chứng, X-quang, khám lâm sàng.
- Có thể làm thêm xét nghiệm.
- Có thể lấy lại mẫu.
- Trong một số trường hợp vẫn quyết định điều trị dựa trên tổng thể.
Thời gian chờ
- Soi đờm — thường nhanh.
- Xét nghiệm sinh học phân tử — thường trong ngày.
- Nuôi cấy — nhiều tuần.
Việc chờ nuôi cấy không có nghĩa là chưa điều trị — thường điều trị được bắt đầu dựa trên các kết quả nhanh, rồi điều chỉnh nếu cần khi có kháng sinh đồ.
Các câu nên hỏi
- "Kết quả xét nghiệm của cháu thế nào ạ?"
- "Có tìm thấy vi khuẩn không?"
- "Có kháng thuốc không?"
- "Tổn thương phổi ở mức nào?"
- "Có cần làm thêm xét nghiệm gì không?"
- "Khi nào có kết quả nuôi cấy?"
- "Người nhà cháu có cần khám không?"
Câu thứ ba và câu cuối đặc biệt quan trọng.
Một lời về giai đoạn chờ đợi
Khoảng thời gian từ lúc đi khám tới lúc có kết luận thường rất khó chịu về tâm lý.
Nhưng đây là giai đoạn cần thiết — và việc làm đủ xét nghiệm ngay từ đầu giúp chọn đúng phác đồ, tránh phải đổi thuốc về sau.
Đặc biệt việc biết có kháng thuốc hay không ngay từ đầu là điều có ý nghĩa rất lớn cho toàn bộ quá trình điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm nào quan trọng nhất để chẩn đoán lao phổi?
Xét nghiệm đờm là quan trọng nhất vì nó tìm trực tiếp vi khuẩn lao. Hiện nay nhiều nơi dùng xét nghiệm sinh học phân tử cho kết quả nhanh và còn cho biết có kháng thuốc hay không.
Lấy mẫu đờm thế nào cho đúng?
Cần khạc đờm thật từ sâu trong phổi chứ không phải nước bọt, tốt nhất là vào buổi sáng sớm sau khi súc miệng bằng nước sạch. Nên hít sâu vài lần rồi ho mạnh để đưa đờm lên.
Kết quả đờm âm tính có nghĩa là không bị lao không?
Không hẳn. Một số trường hợp lao vẫn có kết quả đờm âm tính, nên bác sĩ sẽ kết hợp với X-quang, khám lâm sàng và các xét nghiệm khác để kết luận.
Vì sao phải chờ lâu mới có kết quả nuôi cấy?
Vì vi khuẩn lao sinh sản rất chậm nên cần nhiều tuần để mọc đủ trong môi trường nuôi cấy. Bù lại, nuôi cấy cho biết chính xác vi khuẩn nhạy hay kháng với từng loại thuốc.