Điều trị dự phòng lao: ai cần và vì sao

Điều trị dự phòng là một trong những biện pháp hiệu quả nhất trong phòng chống lao — nhưng ít người biết tới.

Điều trị dự phòng là gì

Là việc dùng thuốc cho người đã nhiễm vi khuẩn lao nhưng chưa mắc bệnh.

Mục đích: tiêu diệt những vi khuẩn đang ở trạng thái không hoạt động, ngăn chúng "thức dậy" gây bệnh sau này.

Khác với điều trị bệnh lao

Nói cách khác: điều trị dự phòng nhẹ nhàng hơn nhiều so với điều trị lao thật sự.

Đây là lý do nó đáng làm khi có chỉ định — bỏ ra một giai đoạn ngắn để tránh phải điều trị dài về sau.

Ai được chỉ định

Quyết định là của bác sĩ, nhưng các nhóm thường được cân nhắc:

Trẻ tiếp xúc với người mắc lao

Đây là nhóm ưu tiên hàng đầu.

Lý do:

• Trẻ nhỏ dễ chuyển từ nhiễm sang bệnh hơn người lớn nhiều.
• Trẻ dễ mắc các thể nặng.
• Diễn biến ở trẻ có thể nhanh.

Với trẻ nhỏ sống cùng người mắc lao, đây là việc cần làm sớm.

Người suy giảm miễn dịch

Nguy cơ chuyển thành bệnh cao hơn nhiều.

Người sắp dùng thuốc ức chế miễn dịch

Đây là tình huống rất quan trọng mà nhiều người không biết.

Gồm:

• Người sắp điều trị một số bệnh tự miễn.
• Người sắp ghép tạng.
• Người sắp dùng corticoid liều cao kéo dài.
• Một số trường hợp điều trị ung thư.

Các thuốc này có thể làm lao tiềm ẩn chuyển thành bệnh.

Vì vậy nhiều hướng dẫn khuyến cáo sàng lọc lao tiềm ẩn trước khi bắt đầu, và điều trị dự phòng nếu có.

Nếu sắp bắt đầu một thuốc như vậy, đáng hỏi bác sĩ: "Cháu có cần sàng lọc lao trước không ạ?"

Các nhóm khác

• Người bệnh thận mạn chuẩn bị lọc máu.
• Người mới nhiễm gần đây.
• Nhân viên y tế trong một số tình huống.

Bước bắt buộc trước khi điều trị dự phòng

Phải loại trừ bệnh lao đang hoạt động.

Đây là bước không được bỏ qua.

Vì sao

Nếu người đó thực ra đang mắc bệnh lao mà lại dùng phác đồ dự phòng — vốn ít thuốc hơn:

• Không đủ để chữa bệnh.
• Tạo ra vi khuẩn kháng thuốc.
• Làm chậm việc điều trị đúng.

Đây là lý do không bao giờ được tự uống thuốc dự phòng.

Việc loại trừ gồm

• Hỏi kỹ triệu chứng — ho, sốt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm.
• Khám lâm sàng.
• Chụp X-quang phổi.
• Xét nghiệm đờm nếu có chỉ định.

Về phác đồ

Có nhiều phác đồ dự phòng khác nhau, với số loại thuốc và thời gian khác nhau.

Xu hướng hiện nay là các phác đồ ngắn hơn — dễ tuân thủ hơn.

Việc chọn phác đồ là của bác sĩ, dựa trên:

• Tuổi.
• Cân nặng.
• Bệnh nền.
• Thuốc khác đang dùng.
• Nguồn lây có kháng thuốc không.

Trang này không nêu tên thuốc và liều cụ thể vì điều đó phải theo chỉ định.

Nếu nguồn lây là ca kháng thuốc

Trường hợp này phức tạp hơn và cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá riêng.

Tuân thủ vẫn quan trọng

Dù phác đồ đơn giản hơn, việc uống đủ vẫn cần thiết.

Uống không đủ thì không có hiệu quả bảo vệ.

Khó khăn thường gặp

Điểm khó nhất: người uống thuốc dự phòng không thấy mình ốm.

Không có triệu chứng gì, không thấy cải thiện gì — nên khó có động lực.

Vì vậy dễ quên, dễ bỏ.

Cách giữ động lực

• Hiểu rõ mục đích — đang ngăn một bệnh nghiêm trọng.
• Nghĩ tới thời gian ngắn so với điều trị lao nếu phát bệnh.
• Uống vào giờ cố định.
• Đặt báo thức.
• Đánh dấu lịch.
• Nhờ người nhà nhắc.
• Với trẻ — cha mẹ theo dõi sát.

Theo dõi trong quá trình

Cần chú ý

• Chức năng gan — một số thuốc dự phòng cũng có thể ảnh hưởng tới gan.
• Tác dụng phụ khác.
• Xuất hiện triệu chứng nghi bệnh lao.

Báo bác sĩ ngay khi

• Vàng da, vàng mắt.
• Buồn nôn nhiều, chán ăn nặng.
• Nước tiểu sẫm màu.
• Đau vùng bụng trên bên phải.
• Nổi mẩn nhiều.
• Tê bì tay chân.
• Xuất hiện ho kéo dài, sốt, sụt cân — dấu hiệu có thể đã chuyển thành bệnh.

Nhóm dấu hiệu cuối quan trọng: nếu trong lúc uống dự phòng mà xuất hiện triệu chứng nghi lao, cần được đánh giá lại ngay.

Lưu ý về rượu

Nên hạn chế hoặc bỏ rượu trong thời gian uống thuốc dự phòng — vì nguy cơ tổn thương gan.

Với trẻ em

Đây là nhóm hưởng lợi nhiều nhất từ điều trị dự phòng.

Lưu ý

• Liều theo cân nặng — cần điều chỉnh khi trẻ lớn.
• Dùng dạng phù hợp với trẻ.
• Tái khám đúng lịch để điều chỉnh liều.
• Theo dõi cân nặng.
• Cha mẹ cần kiên trì vì trẻ không hiểu vì sao phải uống khi không ốm.

Nếu trẻ khó uống thuốc

Nói với nhân viên y tế thay vì tự bỏ — thường có cách hỗ trợ.

Sau khi hoàn thành

• Nguy cơ chuyển thành bệnh giảm đáng kể.
• Nhưng không phải là bảo vệ tuyệt đối.
• Vẫn nên đi khám nếu sau này có ho kéo dài, sụt cân, sốt.
• Vẫn nên nói với bác sĩ về tiền sử này ở các lần khám sau — đặc biệt nếu sắp dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Nên giữ lại giấy tờ ghi đã điều trị dự phòng — thông tin này có giá trị lâu dài.

Câu hỏi thường gặp