Hiểu đúng cách lao lây có hai tác dụng: bảo vệ được người nhà, và bỏ được những lo sợ không cần thiết vốn là nguồn của kỳ thị.
Lao lây qua không khí
Cơ chế:
- Người mắc lao phổi ho, hắt hơi, nói to, hát, cười.
- Các hạt rất nhỏ chứa vi khuẩn bắn ra không khí.
- Các hạt này có thể lơ lửng trong không khí một thời gian, đặc biệt trong phòng kín thiếu thông gió.
- Người khác hít phải.
Đây là đường lây duy nhất đáng kể với lao phổi.
Lao KHÔNG lây qua
Phần này quan trọng để bỏ kỳ thị:
- Bát đũa, cốc chén.
- Thức ăn chung.
- Bắt tay, ôm.
- Quần áo, chăn màn.
- Nhà vệ sinh chung.
- Ngồi cạnh nhau ngoài trời thoáng.
- Tiền bạc, đồ vật.
- Muỗi đốt.
Việc tách riêng bát đũa của người bệnh lao là không cần thiết.
Nó không giảm được lây, nhưng gây tổn thương tâm lý thật — và làm người bệnh cảm thấy bị ruồng bỏ ngay trong gia đình mình.
Yếu tố làm tăng khả năng lây
Về phía người bệnh
- Chưa được điều trị — đây là yếu tố lớn nhất.
- Có nhiều vi khuẩn trong đờm.
- Ho nhiều.
- Không che miệng khi ho.
Về môi trường
- Phòng kín, thiếu thông gió — yếu tố rất quan trọng.
- Không gian chật.
- Thiếu ánh sáng — ánh nắng tiêu diệt vi khuẩn lao.
- Nhiều người ở chung.
Về thời gian tiếp xúc
Tiếp xúc gần và kéo dài mới là yếu tố quyết định.
Đi ngang qua một người bệnh ngoài đường gần như không có nguy cơ.
Sống chung nhà nhiều tháng với người chưa điều trị là nguy cơ thật.
Điều quan trọng nhất: điều trị làm giảm lây
Đây là điểm cần được nói rõ và nhắc lại.
Sau một thời gian điều trị đúng thuốc, khả năng lây giảm rất nhiều.
Nghĩa là:
- Người đang điều trị đúng ít nguy hiểm hơn nhiều so với người chưa được chẩn đoán.
- Người nguy hiểm nhất cho cộng đồng là người mắc lao mà chưa biết và chưa điều trị.
Đây là lý do việc khuyến khích đi khám sớm quan trọng hơn nhiều so với việc xa lánh người bệnh.
Bác sĩ sẽ cho biết mốc cụ thể khi nào người bệnh có thể sinh hoạt bình thường trở lại — đây là câu nên hỏi.
Ai dễ bị lây nhất
Người tiếp xúc gần
- Người sống cùng nhà — nhóm nguy cơ cao nhất.
- Người ngủ chung phòng.
- Đồng nghiệp làm cùng phòng kín.
- Người chăm sóc.
Người dễ chuyển thành bệnh khi nhiễm
Cần phân biệt: nhiễm vi khuẩn lao không đồng nghĩa với mắc bệnh lao.
Phần lớn người nhiễm không phát bệnh — sẽ nói ở chuyên mục lao tiềm ẩn.
Nhưng một số nhóm có khả năng chuyển thành bệnh cao hơn:
- Trẻ nhỏ, đặc biệt dưới năm tuổi.
- Người suy giảm miễn dịch.
- Người tiểu đường.
- Người suy dinh dưỡng.
- Người cao tuổi.
- Người dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Người bệnh thận mạn.
- Người nghiện rượu, người hút thuốc.
Với trẻ nhỏ sống cùng người mắc lao — đây là nhóm cần được sàng lọc ngay và không nên trì hoãn.
Giảm lây trong gia đình
Quan trọng nhất
Người bệnh uống thuốc đúng và đủ.
Không có biện pháp nào hiệu quả bằng việc này.
Thông gió
Biện pháp đơn giản và rất hiệu quả với lao.
- Mở cửa sổ, mở cửa chính thường xuyên.
- Tạo luồng khí chéo — mở cửa ở hai phía.
- Không đóng kín phòng cả ngày.
- Nếu dùng điều hoà, vẫn cần mở cửa thông gió vài lần trong ngày.
Ánh nắng
Ánh nắng tiêu diệt vi khuẩn lao.
- Mở rèm cho nắng vào nhà.
- Phơi chăn màn, quần áo ngoài nắng.
- Không để phòng tối ẩm.
Che miệng khi ho
- Dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay.
- Khăn giấy bỏ vào túi có nắp.
- Rửa tay sau đó.
Trong giai đoạn đầu điều trị
Bác sĩ có thể khuyên:
- Người bệnh đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần.
- Ngủ phòng riêng nếu có điều kiện.
- Hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ và người nguy cơ cao.
- Hạn chế tới nơi đông người kín.
Đây là các biện pháp tạm thời trong giai đoạn đầu, không phải vĩnh viễn.
Nên hỏi bác sĩ rõ: "Khoảng bao lâu thì cháu sinh hoạt bình thường được ạ?"
Sàng lọc cho người nhà
Đây là việc bắt buộc và rất quan trọng.
Mọi người sống cùng nhà nên được khám sàng lọc — đặc biệt trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
Sẽ nói kỹ ở chuyên mục phòng lây trong nhà.
Điều KHÔNG cần làm
Để tránh kỳ thị không cần thiết:
- Không cần tách riêng bát đũa.
- Không cần khử trùng đồ đạc đặc biệt.
- Không cần đốt bỏ quần áo, chăn màn.
- Không cần tránh bắt tay, ôm.
- Không cần người bệnh ăn riêng mãi mãi.
- Không cần đuổi người bệnh ra ở riêng.
Giặt giũ bình thường, phơi nắng là đủ.
Một cách nhìn
Nỗi sợ lây lan là nguồn gốc của kỳ thị.
Nhưng khi hiểu đúng:
- Lao lây qua không khí, không qua đồ vật.
- Điều trị đúng làm giảm lây nhanh chóng.
- Người nguy hiểm nhất là người chưa được chẩn đoán.
Thì kết luận hợp lý là: cách bảo vệ cộng đồng tốt nhất không phải là xa lánh người bệnh, mà là giúp họ được chẩn đoán sớm và uống thuốc đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh lao lây qua đường nào?
Lao phổi lây qua không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện làm bắn ra các hạt rất nhỏ chứa vi khuẩn. Người khác hít phải các hạt này thì có thể nhiễm.
Dùng chung bát đũa với người bị lao có lây không?
Không. Lao phổi không lây qua bát đũa, thức ăn, quần áo, bắt tay hay ôm. Việc tách riêng bát đũa là không cần thiết và gây tổn thương tâm lý cho người bệnh.
Ai dễ bị lây nhất?
Người sống cùng nhà và tiếp xúc gần kéo dài với người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh nền như tiểu đường.
Biện pháp nào giảm lây hiệu quả nhất trong nhà?
Người bệnh uống thuốc đúng và đủ là biện pháp hiệu quả nhất, vì điều trị đúng làm giảm khả năng lây rất nhanh. Ngoài ra thông gió nhà cửa, che miệng khi ho và mở cửa đón nắng đều có ích.