Khi nào cần nghĩ tới lao ở người có bệnh nền

Một số bệnh làm tăng rõ rệt nguy cơ mắc lao.

Và ở những người này, lao thường biểu hiện không điển hình — nên dễ bị bỏ sót.

Tiểu đường

Đây là mối liên hệ quan trọng nhất ở Việt Nam, vì tiểu đường ngày càng phổ biến.

Vì sao liên quan

Đường huyết cao kéo dài ảnh hưởng tới khả năng chống nhiễm trùng của cơ thể.

Hệ quả:

• Người tiểu đường có nguy cơ mắc lao cao hơn đáng kể.
• Khi mắc, tổn thương thường rộng hơn.
• Đáp ứng điều trị có thể chậm hơn.
• Nguy cơ tái phát cao hơn.

Ngược lại

Lao cũng làm đường huyết khó kiểm soát hơn.

Hai bệnh làm nặng lẫn nhau — đây là lý do cần điều trị cả hai cùng lúc.

Nên làm gì

• Người tiểu đường có ho kéo dài nên đi khám sàng lọc lao, không cho là ho thường.
• Người mắc lao nên được kiểm tra đường huyết.
• Kiểm soát tốt đường huyết trong quá trình điều trị lao.
• Cần phối hợp giữa bác sĩ lao và bác sĩ điều trị tiểu đường.

Suy giảm miễn dịch

Gồm nhiều tình trạng khác nhau.

Đặc điểm chung

• Nguy cơ nhiễm chuyển thành bệnh cao hơn nhiều.
• Bệnh tiến triển nhanh hơn.
• Triệu chứng thường không điển hình.
• Tỷ lệ lao ngoài phổi cao hơn.
• Chẩn đoán khó hơn.

Nên làm

• Sàng lọc lao định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
• Ngưỡng nghi ngờ thấp — có triệu chứng gì bất thường thì đi khám.
• Điều trị dự phòng nếu có chỉ định.

Người dùng thuốc ức chế miễn dịch

Gồm người điều trị bệnh tự miễn, người sau ghép tạng, người dùng corticoid kéo dài, người điều trị ung thư.

Điểm quan trọng

Một số loại thuốc ức chế miễn dịch có thể làm lao tiềm ẩn chuyển thành bệnh.

Vì vậy:

• Cần được sàng lọc lao TRƯỚC khi bắt đầu các thuốc này.
• Nếu có lao tiềm ẩn, có thể cần điều trị dự phòng trước.
• Theo dõi trong quá trình dùng thuốc.

Đây là điều cần trao đổi với bác sĩ điều trị — nếu sắp bắt đầu một thuốc ức chế miễn dịch, đáng hỏi: "Cháu có cần sàng lọc lao trước không ạ?"

Bệnh thận mạn và lọc máu

• Nguy cơ mắc lao cao hơn.
• Triệu chứng dễ bị nhầm với biểu hiện của suy thận — mệt, chán ăn, sụt cân.
• Liều một số thuốc lao cần điều chỉnh theo chức năng thận — đây là việc của bác sĩ.

Các nhóm khác

Người suy dinh dưỡng

Suy dinh dưỡng vừa là yếu tố nguy cơ vừa là hậu quả của lao — tạo thành vòng xoắn.

Cải thiện dinh dưỡng là phần quan trọng trong điều trị.

Người nghiện rượu

• Nguy cơ cao hơn.
• Rượu làm tăng nguy cơ tổn thương gan khi dùng thuốc lao — vấn đề nghiêm trọng.
• Khó tuân thủ điều trị.

Người đang điều trị lao cần bỏ rượu — đây là điều bác sĩ sẽ nhấn mạnh.

Người hút thuốc

• Nguy cơ cao hơn.
• Ho mạn tính làm che lấp triệu chứng lao.
• Tổn thương phổi nặng hơn.
• Hồi phục chậm hơn.

Người cao tuổi

• Miễn dịch giảm theo tuổi.
• Triệu chứng rất không điển hình.
• Dễ bị cho là "già yếu".
• Có thể có lao tiềm ẩn từ lâu nay tái hoạt động.

Vì sao triệu chứng không điển hình quan trọng

Ở các nhóm trên, lao có thể biểu hiện khác với hình ảnh quen thuộc.

Có thể:

• Không sốt cao, chỉ mệt.
• Ít ho hoặc không ho.
• Chỉ sụt cân và chán ăn.
• Biểu hiện ở cơ quan khác ngoài phổi.
• Diễn biến nhanh bất thường.

Vì vậy với các nhóm này, ngưỡng nghi ngờ nên thấp hơn.

Mệt mỏi và sụt cân kéo dài ở người có bệnh nền không nên được cho là "do bệnh nền" mà chưa loại trừ các nguyên nhân khác.

Khi mắc cả lao và bệnh nền

Nguyên tắc

• Điều trị cả hai cùng lúc.
• Không tự ngừng thuốc bệnh nền để uống thuốc lao.
• Cần phối hợp giữa các bác sĩ.

Về tương tác thuốc

Đây là vấn đề thực tế quan trọng.

Một số thuốc lao có thể tương tác với nhiều loại thuốc khác — làm giảm hoặc tăng tác dụng của chúng.

Các nhóm cần đặc biệt chú ý:

• Thuốc điều trị tiểu đường.
• Thuốc chống đông.
• Thuốc tránh thai.
• Thuốc chống thải ghép.
• Thuốc điều trị nhiễm siêu vi.
• Thuốc chống co giật.
• Thuốc tim mạch.

Người bệnh cần khai báo đầy đủ mọi thứ đang dùng — bao gồm cả thực phẩm chức năng và thảo dược.

Đây là việc quan trọng nhất người bệnh làm được để tránh tương tác nguy hiểm.

Về chức năng gan

Một số thuốc lao có thể ảnh hưởng tới gan.

Người có bệnh gan sẵn, người uống rượu, hoặc người dùng nhiều thuốc khác cần được theo dõi chặt hơn.

Sẽ nói kỹ ở chuyên mục tác dụng phụ.

Lời khuyên thực tế

Nếu bạn hoặc người nhà thuộc nhóm nguy cơ cao:

1. Biết mình thuộc nhóm nguy cơ.
2. Đi khám sớm khi có ho kéo dài, sụt cân, mệt bất thường.
3. Nói rõ bệnh nền khi đi khám.
4. Hỏi bác sĩ điều trị bệnh nền xem có cần sàng lọc lao không.
5. Nếu sắp dùng thuốc ức chế miễn dịch — hỏi về sàng lọc trước.
6. Kiểm soát tốt bệnh nền — đặc biệt tiểu đường.
7. Nếu sống cùng người mắc lao — đi sàng lọc ngay.

Điểm số năm là điều nhiều người không biết và đáng được nhắc tới nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp