Bài cuối của chuyên mục này nói về các thể ít gặp hơn — và những nguyên tắc chung áp dụng cho mọi thể lao ngoài phổi.
Lao hệ tiết niệu
Biểu hiện
- Tiểu buốt, tiểu rắt kéo dài.
- Không đáp ứng với điều trị nhiễm trùng tiểu thông thường — dấu hiệu quan trọng.
- Tiểu máu — có thể ít hoặc nhiều.
- Đau vùng thắt lưng.
- Tiểu đêm nhiều.
- Kèm sốt nhẹ, sụt cân, mệt mỏi.
Điểm đáng chú ý
Triệu chứng tiết niệu kéo dài, tái đi tái lại, uống kháng sinh nhiều đợt không khỏi — đó là lúc nên nghĩ tới các nguyên nhân khác, trong đó có lao.
Chẩn đoán
- Xét nghiệm nước tiểu nhiều lần tìm vi khuẩn lao.
- Chụp hình ảnh hệ tiết niệu.
- Nội soi trong một số trường hợp.
Vì sao cần phát hiện sớm
Để muộn có thể gây tổn thương thận không hồi phục, hẹp niệu quản, suy thận.
Lao cơ quan sinh dục
Ở nữ
- Rối loạn kinh nguyệt.
- Đau vùng chậu kéo dài.
- Khó có con — đôi khi đây là dấu hiệu duy nhất.
Ở nam
- Sưng, đau vùng bìu kéo dài.
- Khối cứng không đau.
Về vô sinh
Lao sinh dục có thể gây tổn thương dẫn tới khó có con.
Đây là lý do lao được xem xét trong một số trường hợp tìm nguyên nhân vô sinh — đặc biệt ở vùng có nhiều bệnh lao.
Nếu đang tìm nguyên nhân khó có con, đáng nói với bác sĩ nếu từng mắc lao hoặc từng tiếp xúc với người mắc lao.
Lao ổ bụng và đường ruột
Biểu hiện
- Đau bụng âm ỉ kéo dài.
- Bụng to dần — do cổ trướng.
- Rối loạn tiêu hoá — tiêu chảy hoặc táo bón.
- Chán ăn, buồn nôn.
- Sờ thấy khối ở bụng.
- Kèm sốt nhẹ về chiều, sụt cân, mệt mỏi.
Khó chẩn đoán
Triệu chứng dễ nhầm với nhiều bệnh tiêu hoá khác.
Cần chọc dịch ổ bụng, nội soi, sinh thiết để xác định.
Biến chứng
Có thể gây tắc ruột, thủng ruột — là tình huống cần cấp cứu.
Lao màng ngoài tim
Biểu hiện
- Khó thở tăng dần.
- Đau ngực.
- Phù chân, bụng to.
- Mệt, hồi hộp.
- Kèm sốt nhẹ, sụt cân.
Vì sao nghiêm trọng
Dịch tích tụ quanh tim có thể chèn ép tim — tình huống cấp cứu.
Về lâu dài có thể gây dày dính màng ngoài tim, hạn chế hoạt động của tim.
Cần đi cấp cứu nếu
- Khó thở nhiều, tăng nhanh.
- Đau ngực dữ dội.
- Choáng, tụt huyết áp.
- Tĩnh mạch cổ nổi rõ.
Lao lan toả
Vi khuẩn lan theo đường máu tới nhiều cơ quan cùng lúc.
Đặc điểm
- Thể rất nặng.
- Hay gặp ở trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch.
- Triệu chứng toàn thân nổi bật — sốt kéo dài, sụt cân nhanh, mệt lả.
- Có thể kèm dấu hiệu ở nhiều cơ quan.
- Có thể kèm lao màng não.
Phòng ngừa
Tiêm phòng lao cho trẻ sơ sinh giúp giảm nguy cơ thể này — cùng với lao màng não.
Nguyên tắc chung cho mọi thể lao ngoài phổi
1. Khi nào nên nghĩ tới lao
Nghĩ tới lao khi:
- Triệu chứng kéo dài nhiều tuần ở bất kỳ cơ quan nào.
- Không đáp ứng điều trị thông thường.
- Kèm sốt nhẹ kéo dài, sụt cân, đổ mồ hôi đêm, mệt mỏi.
- Có tiền sử tiếp xúc với người mắc lao.
- Từng mắc lao trước đây.
- Thuộc nhóm nguy cơ cao.
Nhóm triệu chứng toàn thân là manh mối chung quan trọng nhất.
2. Chủ động cung cấp thông tin
Khi đi khám vì triệu chứng kéo dài, nên nói:
- Triệu chứng bao lâu rồi.
- Có sốt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm không.
- Trong nhà có ai mắc lao không.
- Đã điều trị gì, có đỡ không.
- Bệnh nền, thuốc đang dùng.
Thông tin về tiếp xúc thường là manh mối giúp định hướng nhanh nhất.
3. Kiểm tra lao phổi kèm theo
Với mọi thể lao ngoài phổi, bác sĩ đều kiểm tra xem có kèm lao phổi không — vì điều đó quyết định có lây hay không.
4. Việc lấy mẫu là cần thiết
Chẩn đoán lao ngoài phổi thường cần chọc hút hoặc sinh thiết.
Nhiều người ngại các thủ thuật này, nhưng:
- Thường làm với gây tê tại chỗ.
- Đây là cách duy nhất để xác định chính xác.
- Trì hoãn làm chậm chẩn đoán.
5. Điều trị theo nguyên tắc chung
- Phác đồ nhiều thuốc.
- Uống đủ thời gian — một số vị trí cần dài hơn.
- Không bỏ dở.
- Có thể cần can thiệp thêm tuỳ vị trí.
6. Theo dõi đáp ứng khó hơn
Vì không có xét nghiệm đờm để so sánh, bác sĩ theo dõi qua:
- Triệu chứng — có giảm không.
- Cân nặng — tăng cân là dấu hiệu tốt.
- Hình ảnh — chụp lại theo lịch.
- Các xét nghiệm phù hợp với từng vị trí.
Vì vậy tái khám đúng lịch càng quan trọng với lao ngoài phổi.
7. Về khả năng lây
Phần lớn không lây qua đường hô hấp nếu không kèm lao phổi.
Nên hỏi bác sĩ cụ thể về trường hợp của mình — để biết có cần biện pháp gì với gia đình không.
8. Sàng lọc người nhà
Ngay cả với lao ngoài phổi, bác sĩ vẫn có thể đề nghị sàng lọc người nhà — vì nguồn lây của người bệnh có thể vẫn còn trong nhà.
Điều đáng nhớ
Lao ngoài phổi khó chẩn đoán hơn — nhưng vẫn chữa khỏi được với cùng nguyên tắc.
Điều quan trọng nhất là nghĩ tới nó khi có triệu chứng kéo dài không rõ nguyên nhân kèm sốt nhẹ và sụt cân.
Và câu đơn giản nhất có thể nói với bác sĩ là:
"Cháu bị thế này mấy tuần rồi, uống thuốc không đỡ, lại sụt cân và hay sốt về chiều. Có cần kiểm tra gì thêm không ạ?"
Câu hỏi thường gặp
Lao tiết niệu biểu hiện thế nào?
Thường là tiểu buốt tiểu rắt kéo dài không đáp ứng với điều trị thông thường, có thể có tiểu máu, đau vùng thắt lưng, kèm sốt nhẹ và sụt cân.
Lao ổ bụng có dấu hiệu gì?
Đau bụng âm ỉ kéo dài, bụng to dần do cổ trướng, rối loạn tiêu hoá, kèm sốt nhẹ về chiều và sụt cân. Triệu chứng dễ nhầm với nhiều bệnh tiêu hoá khác.
Lao có gây vô sinh không?
Lao ở cơ quan sinh dục có thể gây tổn thương dẫn tới khó có con. Đây là lý do lao được xem xét trong một số trường hợp tìm nguyên nhân vô sinh, nhất là ở vùng có nhiều bệnh lao.
Theo dõi đáp ứng điều trị lao ngoài phổi thế nào?
Vì không có xét nghiệm đờm để so sánh, bác sĩ theo dõi qua triệu chứng, cân nặng, hình ảnh và các xét nghiệm phù hợp với từng vị trí. Vì vậy tái khám đúng lịch càng quan trọng.