Lao ngoài phổi: vi khuẩn có thể tấn công nhiều cơ quan

Khi nói tới lao, người ta thường nghĩ ngay tới phổi và tới ho.

Nhưng vi khuẩn lao có thể tấn công nhiều cơ quan khác — và những trường hợp đó hay bị bỏ sót.

Vì sao lao ra ngoài phổi được

Sau khi vào cơ thể qua đường hô hấp, vi khuẩn lao có thể:

• Ở lại phổi gây lao phổi.
• Theo đường máu hoặc bạch huyết đi tới các cơ quan khác.

Ở những nơi đó, chúng có thể bị hệ miễn dịch kiểm soát — hoặc gây bệnh.

Các vị trí thường gặp

Hạch bạch huyết

Thể lao ngoài phổi phổ biến nhất — thường ở vùng cổ.

Màng phổi

Gây tràn dịch màng phổi, đau ngực, khó thở.

Xương và khớp

Hay gặp nhất ở cột sống, gây đau lưng kéo dài.

Màng não

Thể nặng nhất, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ.

Hệ tiết niệu và sinh dục

Thận, bàng quang, cơ quan sinh dục.

Ổ bụng và ruột

Gây đau bụng, tiêu chảy, cổ trướng.

Màng ngoài tim

Ít gặp nhưng nghiêm trọng.

Lao lan toả

Vi khuẩn lan khắp cơ thể — thể rất nặng, hay gặp ở trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch.

Điểm chung: triệu chứng toàn thân

Dù ở cơ quan nào, thường có các dấu hiệu chung:

• Sốt nhẹ kéo dài, thường về chiều.
• Sụt cân không rõ lý do.
• Mệt mỏi kéo dài.
• Đổ mồ hôi đêm.
• Chán ăn.

Cộng với triệu chứng riêng của cơ quan bị ảnh hưởng.

Nhóm triệu chứng toàn thân này là manh mối quan trọng — nhưng nó cũng gặp ở nhiều bệnh khác, nên dễ bị bỏ qua.

Vì sao lao ngoài phổi khó chẩn đoán

Không ho nên không ai nghĩ tới lao

Đây là lý do lớn nhất.

Người bệnh không ho, không khạc đờm — nên cả người bệnh lẫn người khám đều không nghĩ tới lao.

Triệu chứng giống nhiều bệnh khác

• Đau lưng — dễ cho là thoái hoá cột sống.
• Hạch cổ — dễ cho là viêm hạch thông thường.
• Đau bụng — dễ nghĩ tới nhiều bệnh tiêu hoá.
• Đau đầu — dễ cho là đau đầu thông thường.

Khó lấy mẫu xét nghiệm

Với lao phổi, lấy đờm tương đối dễ.

Với lao ngoài phổi, thường phải:

• Chọc hút dịch — dịch màng phổi, dịch khớp, dịch não tuỷ.
• Sinh thiết mô — lấy một mẩu mô để xét nghiệm.

Đây là các thủ thuật cần chuyên khoa và cần chỉ định.

Lượng vi khuẩn thường ít

Ở nhiều thể lao ngoài phổi, lượng vi khuẩn trong tổn thương ít hơn — nên khó tìm thấy hơn.

Vì vậy chẩn đoán thường dựa vào sự kết hợp của nhiều yếu tố, không chỉ một xét nghiệm.

Về khả năng lây

Đây là câu hỏi mà gia đình rất quan tâm.

Phần lớn các thể lao ngoài phổi KHÔNG lây qua đường hô hấp.

Lý do: vi khuẩn nằm trong cơ quan bên trong, không phát tán ra không khí.

Nhưng cần lưu ý

• Bác sĩ vẫn thường kiểm tra xem có kèm lao phổi hay không — vì nhiều trường hợp có cả hai.
• Nếu có kèm lao phổi thì vẫn lây như lao phổi thường.
• Một số tình huống đặc biệt như tổn thương hở chảy dịch cần chú ý riêng.

Nên hỏi bác sĩ cụ thể: "Trường hợp của cháu có lây không ạ?"

Ai dễ mắc lao ngoài phổi hơn

• Trẻ nhỏ — đặc biệt các thể nặng.
• Người suy giảm miễn dịch — tỷ lệ lao ngoài phổi cao hơn rõ rệt.
• Người cao tuổi.
• Người suy dinh dưỡng.
• Người có bệnh mạn tính.

Khi nào nên nghĩ tới lao ngoài phổi

Các tình huống đáng nghĩ tới:

• Triệu chứng kéo dài không rõ nguyên nhân ở bất kỳ cơ quan nào.
• Kèm sốt nhẹ kéo dài, sụt cân, đổ mồ hôi đêm.
• Không đáp ứng với điều trị thông thường.
• Có tiền sử tiếp xúc với người mắc lao.
• Có tiền sử mắc lao trước đây.
• Thuộc nhóm nguy cơ cao.

Đặc biệt: khi một triệu chứng kéo dài nhiều tuần mà điều trị thông thường không đỡ — đó là lúc nên hỏi bác sĩ về khả năng lao.

Việc người bệnh nên chủ động làm

Khi đi khám vì triệu chứng kéo dài, nên nói:

• Triệu chứng kéo dài bao lâu.
• Có sốt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm không.
• Trong nhà có ai mắc lao không — thông tin rất quan trọng.
• Từng mắc lao chưa.
• Có bệnh nền gì, dùng thuốc gì.
• Đã điều trị gì cho triệu chứng này.

Thông tin về tiếp xúc là manh mối thường giúp định hướng nhanh nhất.

Về điều trị

Nguyên tắc chung tương tự lao phổi:

• Dùng phác đồ nhiều thuốc phối hợp.
• Uống đủ thời gian, không bỏ dở.
• Theo dõi trong quá trình điều trị.

Khác biệt

• Một số vị trí cần điều trị dài hơn — đặc biệt lao xương khớp và lao màng não.
• Một số trường hợp cần can thiệp thêm — dẫn lưu dịch, phẫu thuật.
• Một số thể có thể cần thuốc hỗ trợ khác theo chỉ định.
• Theo dõi đáp ứng khó hơn vì không có xét nghiệm đờm để so sánh.

Phác đồ cụ thể do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Điều đáng mừng

Dù khó chẩn đoán hơn, lao ngoài phổi cũng chữa khỏi được — với cùng nguyên tắc: uống đủ phác đồ.

Điều quan trọng là phát hiện sớm — đặc biệt với các thể có thể để lại di chứng như lao cột sống và lao màng não.

Các bài tiếp theo

Chuyên mục này sẽ đi vào từng thể cụ thể:

• Lao hạch — thể phổ biến nhất.
• Lao màng phổi.
• Lao cột sống và xương khớp.
• Lao màng não — thể nguy hiểm nhất.
• Các thể khác.

Với mỗi thể, sẽ nói về dấu hiệu nhận biết và khi nào cần đi khám.

Câu hỏi thường gặp