Lao màng não: thể nguy hiểm nhất, đặc biệt ở trẻ nhỏ

Đây là thể lao nghiêm trọng nhất.

Và điều quan trọng nhất về nó là: thời điểm chẩn đoán quyết định kết cục.

Vì sao nghiêm trọng

Vi khuẩn lao gây viêm màng não — lớp màng bao quanh não và tuỷ sống.

Hậu quả có thể:

• Tổn thương não.
• Ứ dịch não.
• Tổn thương mạch máu não.
• Tổn thương các dây thần kinh sọ.
• Di chứng thần kinh vĩnh viễn.
• Tử vong nếu không điều trị.

Trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao nhất.

Diễn biến — hiểu để nhận ra sớm

Khác với viêm màng não do vi khuẩn thông thường vốn rất cấp tính, lao màng não thường khởi phát từ từ.

Điều này vừa là cơ hội vừa là bẫy:

• Cơ hội: có thời gian để phát hiện sớm.
• Bẫy: triệu chứng ban đầu mơ hồ nên dễ bỏ qua.

Giai đoạn sớm — quan trọng nhất

Kéo dài nhiều ngày tới vài tuần:

• Đau đầu kéo dài, tăng dần.
• Sốt nhẹ kéo dài.
• Mệt mỏi, chán ăn.
• Buồn nôn.
• Thay đổi tính tình — cáu gắt, lơ đãng, không như mọi khi.
• Sụt cân.
• Ngủ nhiều bất thường.

Đây là giai đoạn mà điều trị cho kết quả tốt nhất.

Nhưng cũng là giai đoạn dễ bị cho là đau đầu thông thường, mệt mỏi do làm việc, hoặc cảm cúm.

Giai đoạn sau

• Cứng cổ — khó cúi đầu chạm cằm vào ngực.
• Nôn vọt — nôn mạnh không liên quan tới ăn uống.
• Đau đầu dữ dội.
• Sợ ánh sáng.
• Lú lẫn, nói lẫn.
• Nhìn đôi, sụp mí, lác mắt.
• Co giật.
• Yếu liệt một bên.

Giai đoạn muộn

• Hôn mê.
• Liệt.
• Rối loạn hô hấp.

Càng để muộn thì nguy cơ tử vong và di chứng càng cao.

Ở trẻ em

Trẻ không mô tả được nên cần quan sát.

Dấu hiệu cần chú ý

• Quấy khóc bất thường, khó dỗ.
• Hoặc ngược lại: li bì, ngủ nhiều bất thường.
• Bỏ bú, bỏ ăn.
• Nôn nhiều.
• Sốt kéo dài.
• Thóp phồng ở trẻ còn thóp.
• Co giật.
• Thay đổi hành vi rõ rệt — không chơi, không cười, không nhận ra người thân.
• Khóc thét từng cơn.
• Sụt cân, chậm lớn.
• Mắt nhìn lệch, sụp mí.

Với trẻ, những dấu hiệu này cần đưa đi cấp cứu — không chờ.

Yếu tố quan trọng: tiền sử tiếp xúc

Nếu trẻ sống cùng người mắc lao và có các dấu hiệu trên — đây là thông tin quyết định.

Cha mẹ cần nói ngay với bác sĩ.

Chẩn đoán

Chọc dịch não tuỷ — bước quan trọng nhất

Lấy dịch não tuỷ để xét nghiệm.

Nhiều gia đình lo lắng về thủ thuật này, nhưng:

• Đây là xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán.
• Được làm với gây tê tại chỗ.
• Có thể phải làm nhiều lần để theo dõi.
• Trì hoãn xét nghiệm này làm chậm chẩn đoán — và với bệnh này, chậm là nguy hiểm.

Các xét nghiệm khác

• Chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp sọ não.
• Chụp X-quang phổi — tìm lao phổi kèm theo.
• Xét nghiệm tìm nhiễm lao.
• Xét nghiệm máu.

Khó khăn trong chẩn đoán

Vi khuẩn lao trong dịch não tuỷ thường rất ít — nên có thể không tìm thấy dù thật sự là lao màng não.

Vì vậy bác sĩ thường dựa vào tổng thể: đặc điểm dịch não tuỷ, hình ảnh, lâm sàng, tiền sử tiếp xúc.

Và trong nhiều trường hợp, điều trị được bắt đầu ngay khi nghi ngờ mạnh — không chờ có kết quả xác định.

Đây là quyết định đúng vì thời gian quan trọng hơn sự chắc chắn tuyệt đối.

Điều trị

• Phác đồ lao — nhưng thường dài hơn đáng kể so với lao phổi.
• Thường điều trị nội trú trong giai đoạn đầu.
• Có thể cần thêm thuốc hỗ trợ theo chỉ định.
• Xử lý các biến chứng nếu có.
• Theo dõi rất chặt.

Điều trị càng sớm thì kết quả càng tốt — đây là điểm quan trọng nhất.

Phòng ngừa

Đây là phần quan trọng nhất — vì phòng được.

Tiêm phòng lao cho trẻ sơ sinh

Vắc-xin lao giúp giảm nguy cơ mắc các thể lao nặng ở trẻ nhỏ, trong đó có lao màng não.

Đây chính là lý do mũi tiêm này nằm trong lịch tiêm chủng cho trẻ sơ sinh.

Không nên bỏ qua mũi tiêm này.

Sàng lọc trẻ tiếp xúc

Khi trong nhà có người mắc lao, trẻ nhỏ phải được đưa đi khám sàng lọc ngay.

Và nếu có chỉ định điều trị dự phòng — cho trẻ uống đủ.

Điều này ngăn được việc nhiễm chuyển thành bệnh, bao gồm cả thể màng não.

Phát hiện và điều trị sớm nguồn lây

Người lớn mắc lao được điều trị sớm thì trẻ trong nhà không bị lây.

Không bỏ qua triệu chứng sớm

Đau đầu kéo dài tăng dần kèm sốt — đi khám thay vì tự uống thuốc giảm đau.

Điều đáng nhớ nhất

Lao màng não là thể nặng nhất — nhưng nó cũng là thể mà thời điểm can thiệp tạo khác biệt lớn nhất.

Vì vậy:

• Đau đầu kéo dài tăng dần kèm sốt — đi khám.
• Trẻ có thay đổi hành vi, nôn, sốt kéo dài — đưa đi ngay.
• Có tiếp xúc với người mắc lao — nói ngay với bác sĩ.
• Tiêm phòng cho trẻ sơ sinh.
• Sàng lọc trẻ tiếp xúc.

Câu hỏi thường gặp