"Sao phải uống thuốc lâu thế? Em thấy khoẻ rồi mà."
Đây là câu hỏi mà gần như mọi người bệnh lao đều đặt ra — và hiểu câu trả lời là điều quan trọng nhất để hoàn thành điều trị.
Đặc điểm rất riêng của vi khuẩn lao
Sinh sản rất chậm
Phần lớn vi khuẩn gây bệnh sinh sản trong vài chục phút.
Vi khuẩn lao cần nhiều giờ cho một lần phân chia.
Điều này nghe có vẻ tốt — bệnh tiến triển chậm.
Nhưng nó cũng có nghĩa: thuốc tác động chủ yếu lên vi khuẩn đang phân chia, nên với vi khuẩn sinh sản chậm thì cần nhiều thời gian hơn.
Có dạng gần như ngủ
Đây là điểm then chốt.
Trong cơ thể người bệnh, vi khuẩn lao tồn tại ở nhiều trạng thái khác nhau:
- Nhóm hoạt động mạnh — sinh sản nhanh, dễ bị thuốc tiêu diệt.
- Nhóm hoạt động chậm.
- Nhóm gần như ngủ — hầu như không phân chia, nằm im trong tổn thương.
Nhóm cuối là nhóm khó tiêu diệt nhất.
Thuốc khó tác động lên chúng, và chúng chỉ bị tiêu diệt dần qua thời gian dài.
Nằm sâu trong tổn thương
Một số vi khuẩn nằm trong các ổ tổn thương nơi thuốc khó thấm tới.
Vì sao thấy khoẻ mà chưa khỏi
Đây là phần quan trọng nhất cần hiểu.
Sau vài tuần điều trị:
- Nhóm vi khuẩn hoạt động mạnh bị tiêu diệt phần lớn.
- Triệu chứng giảm rõ — hết sốt, bớt ho, ăn ngon hơn.
- Người bệnh cảm thấy khoẻ lại.
- Khả năng lây cũng giảm nhiều.
Nhưng nhóm vi khuẩn ngủ vẫn còn đó.
Nếu ngừng thuốc lúc này:
- Những vi khuẩn còn sót lại thức dậy và sinh sôi.
- Bệnh tái phát sau vài tháng.
- Và lần này — vi khuẩn có thể đã kháng thuốc.
Điểm số ba là hậu quả nghiêm trọng nhất, sẽ được nói kỹ ở chuyên mục lao kháng thuốc.
Vì sao phải uống nhiều loại thuốc cùng lúc
Nhiều người thắc mắc vì sao phải uống một lúc mấy viên khác nhau.
Lý do 1: Tác động vào các nhóm vi khuẩn khác nhau
Mỗi thuốc có thế mạnh riêng — thuốc này diệt tốt nhóm hoạt động mạnh, thuốc kia tác động được lên nhóm ngủ.
Lý do 2: Ngăn kháng thuốc — quan trọng nhất
Trong một quần thể vi khuẩn khổng lồ, luôn có một số ít tình cờ chống chịu được với một loại thuốc nào đó.
Nếu chỉ dùng một loại thuốc:
- Thuốc diệt hết những con nhạy cảm.
- Những con chống chịu được sống sót.
- Chúng nhân lên, và giờ toàn bộ đều kháng thuốc đó.
Nhưng khả năng một con vi khuẩn cùng lúc kháng được nhiều loại thuốc khác nhau là rất thấp.
Vì vậy: dùng nhiều thuốc phối hợp thì mỗi thuốc bù cho thuốc kia — con nào thoát được thuốc này sẽ bị thuốc kia diệt.
Đây là lý do tuyệt đối không được tự bỏ bớt một loại thuốc trong phác đồ.
Bỏ bớt một thuốc là tạo điều kiện cho kháng thuốc phát triển.
Các giai đoạn của phác đồ
Phác đồ điều trị lao thường chia hai giai đoạn.
Giai đoạn tấn công
- Dùng nhiều loại thuốc.
- Mục tiêu: giảm nhanh lượng vi khuẩn.
- Đây là giai đoạn triệu chứng cải thiện rõ và khả năng lây giảm mạnh.
- Kéo dài một khoảng thời gian ban đầu.
Giai đoạn duy trì
- Thường ít loại thuốc hơn.
- Mục tiêu: tiêu diệt nốt những vi khuẩn còn sót, đặc biệt nhóm ngủ.
- Kéo dài hơn giai đoạn đầu.
- Đây là giai đoạn người bệnh hay bỏ dở nhất vì đã thấy khoẻ.
Phác đồ cụ thể — loại thuốc, liều, thời gian — do bác sĩ quyết định dựa trên thể lao, kết quả xét nghiệm, cân nặng và tình trạng của từng người.
Trang này không nêu liều cụ thể vì điều đó phải theo chỉ định.
Uống thuốc thế nào
Các nguyên tắc chung:
- Uống đúng giờ, đều đặn hằng ngày.
- Uống đủ tất cả các loại trong phác đồ, không bỏ bớt loại nào.
- Uống một lần trong ngày theo hướng dẫn, không chia nhỏ tuỳ ý.
- Theo hướng dẫn về uống lúc đói hay lúc no.
- Không tự đổi giờ, đổi liều.
Nếu quên một liều — hỏi nhân viên y tế cách xử lý, không tự quyết định uống bù gấp đôi.
Về việc tái khám
Tái khám theo lịch quan trọng vì:
- Lấy thuốc cho giai đoạn tiếp theo.
- Kiểm tra đáp ứng điều trị — xét nghiệm đờm, chụp phim.
- Theo dõi tác dụng phụ — đặc biệt chức năng gan.
- Điều chỉnh liều nếu cân nặng thay đổi.
- Giải đáp thắc mắc.
Không bỏ tái khám dù thấy khoẻ.
Điều đáng nhớ
Nhiều tháng uống thuốc là quãng thời gian dài và mệt mỏi.
Sẽ có lúc chán, lúc quên, lúc muốn bỏ.
Điều đáng nhớ vào những lúc đó:
Uống đủ thì khỏi hẳn. Bỏ dở thì bệnh quay lại — và lần sau khó chữa hơn rất nhiều, thời gian điều trị dài hơn, thuốc nhiều tác dụng phụ hơn.
Khoảng cách giữa hai kết cục đó chỉ là việc uống tiếp vài tháng nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điều trị lao lại kéo dài như vậy?
Vì vi khuẩn lao sinh sản rất chậm và một phần trong số chúng ở trạng thái gần như ngủ, ít hoạt động nên thuốc khó tác động. Cần thời gian dài để tiêu diệt hết cả những vi khuẩn này.
Thấy khoẻ rồi có được ngừng thuốc không?
Tuyệt đối không. Thấy khoẻ nghĩa là phần lớn vi khuẩn hoạt động đã bị tiêu diệt, nhưng những con còn sót lại vẫn ở đó. Ngừng lúc này thì chúng sinh sôi trở lại và bệnh tái phát, thường khó chữa hơn nhiều.
Vì sao phải uống nhiều loại thuốc cùng lúc?
Vì dùng nhiều thuốc phối hợp giúp tiêu diệt vi khuẩn hiệu quả hơn và ngăn vi khuẩn kháng thuốc. Nếu chỉ dùng một loại, những con tình cờ chống chịu được sẽ sống sót và nhân lên.
Phác đồ điều trị gồm những giai đoạn nào?
Thường có giai đoạn tấn công ban đầu với nhiều loại thuốc để giảm nhanh lượng vi khuẩn, sau đó là giai đoạn duy trì dài hơn để tiêu diệt nốt những vi khuẩn còn sót. Phác đồ cụ thể do bác sĩ quyết định.